AMAÇ VE KAPSAM

İlahiyat alanında dijital araştırmalar uzun süredir devam etmektedir ve İSAM veri tabanları, Şamile kütüphanesi başta olmak üzere araştırmacılar tarafından kullanılan dijital erişim imkanlarından istifade edilmektedir. Bununla birlikte son 15 yıldır dijital beşeri bilimlerin yeni araştırma yöntemleriyle ilahiyat çalışmalarını da etkilediği ve dijital araçların erişim imkanlarının ötesinde araştırma süreçlerinin tamamında kullanıldığı görülmektedir.(Detaylı bilgi için bkz: Saraçoğlu, 2022). İlahiyat alanında gün geçtikçe artan dijital beşerî bilimler çalışmaları dikkat çekmektedir. Her bir alt disiplinin kendi teorik ve kavramsal alt yapısı çerçevesinde dijitalleşme süreçlerine uyum sağlama yolunda ilerlemektedir.

Bazı araştırma örnekleri:

Akça, S., Uğur, Y., & Esringü, M. (2025). Osmanlıca Metinlerin Dijital/Otomatik Transkripsiyonu: Mevcut Durum ve Öneriler. Osmanlı Araştırmaları, 65(65), 351-364. https://doi.org/10.18589/oa.1719330
Ünal Şahin, A. E. (2025). Dijital Beşeri Bilimlerin Kur’an El Yazmalarına Uygulanabilirliği: Yöntemler, Uygulamalar ve Karşılaşılan Sorunlar. Tefsir Araştırmaları Dergisi, 9(1), 214-231.
Midilli, M. E. (2025). Dımaşk Eğitim Kurumlarının Hâmileri (11.-16. Yüzyıl): Vâkıf Tipolojisi ve Mekânsal Analiz. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27(1), 54-75.
Yalçın, M. F., & İşcan, Z. (2025). Text Analysis with ChatGPT: Mamluk Period an Example from the Year 815 (1412-1413). Artuklu Akademi, 12(1), 66-86.
Yıldırım, Tahsin. “Arapça Öğretiminde Yapay Zekâ’nın Rolü: Chatgpt Örneği”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 20 (Haziran 2025), 299-322.
Aykıt, Müzeyyen Asiye. “İslam Felsefesi Alanında Yapay Zekâ Modellerinin Değerlendirilmesi: Chatgpt–Google Bard”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Aralık 2024), 92-115.
Ünal, Sevim. “İbadetlerle İlgili Fetvalar ve Yapay Zekâ Uygulamaları: Karşılaştırmalı Bir Analiz”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Aralık 2024), 161-192.
Gelgeç, Sevim. “Yapay Zekâ Modellerinin Tefsir Tarihi Özelinde İncelenmesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Aralık 2024), 493-519.
Altun, Muhammed Latif. “Yapay Zekâ Üzerine Fıkhî Bir Analiz”. Dicle İlahiyat Dergisi 26/2 (Ocak 2024), 227-249.
Cançelik, Ali vd. “Chatgpt 4.0’ın Türk İslam Edebiyatı Metin Şerhinde Doğruluk Değerlendirmesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Aralık 2024), 69-91.

Metinlerin dataya dönüştürülmesi, veri temizleme, analiz ve görselleştirme süreçlerinin akademik çalışma süreçlerinde yarattığı değişim bu alandaki eğitimleri gerekli hale getirmektedir. Henüz ilahiyat müfredatlarında DBB yöntemlerine dayalı derslerin yer almaması araştırmacıları bu yöntemleri öğrenmek üzere farklı platformları kullanmaya itmektedir. Ancak DBB alanında kullanılan araçların tanıtımları genel kullanıcı kitlesine hitap ettiğinden ilahiyat alanı özelinde bu eğitimlerin organizasyonuna ihtiyaç duyulmaktadır. Dijital İlahiyat Araştırmaları Eğitim Programları bu boşluğu doldurmak hedefiyle yola çıkmıştır. Katılımcıların lisansüstü öğrencileriyle sınırlandırılması yüksek lisans ve doktora tezleri ve makalelerinde bu yöntemleri kullanmak isteyen araştırmacılara öncelik tanınması dolayısıyladır. İlerleyen senelerde eğitimin lisans düzeyindeki öğrenciler için de yapılması planlanmaktadır. Bu yöntemlerle uzun yıllardır çalışan proje yürütücüsü ve eğitimci kadrosunda yer alan akademisyenlerle alana ilgi duyan araştırmacıların bir araya gelmesiyle ileriye dönük iş birliklerinin orya çıkması da hedeflemektedir.

Uygulamalı Dijital İlahiyat Araştırmaları (D-İA) Eğitimi 3 daha önce TÜBİTAK 2237-A programı kapsamında düzenlenen iki eğitimin devamı olarak metin analizlerine odaklanmaktadır. İlk düzenlenen eğitimde metin analizleriyle ilgili olarak iki önemli program tanıtılmıştır (KURAMER ve KITAB). Ancak son iki yılda dijital metin analizlerindeki gelişmeler ve hassaten yapay zekaya dayalı teknolojik imkanların ilahiyat alanında yükselişe geçmesi bu konu odağında bir eğitim programını gerekli kılmıştır. Bu çerçeve D-İA 3 eğitiminde DBB, yapay zeka ve sosyal bilimler ve dijital ilahiyat araştırmaları giriş derslerinin ardından YÖK ve TÜBİTAK tarafından belirtilen etik ilkeleri çerçevesinde YZ kullanımı üzerine etik eğitimi verilecektir. Ardından uygulamalı eğitimlere geçilecek ve yazma eserlerin dijital ortamda tahkiki, literatür taramaları ve araştırma süreçlerinde YZ tabanlı literatür araçlarının kullanımı, Voyant gibi otomatik metin analizi yapan platformlar, ilahiyat alanına özel geliştirilen GPT modelleri, İslam alimlerinin biyografilerini içeren metinlerden elde edilen verilerle ağ analizleri ve coğrafi analizler uygulamalı olarak yapılacaktır. Ardından alandaki İSAM ve TÜBİTAK tarafından desteklenmiş üç proje, proje yürütücüleri tarafından tanıtılarak alana katkıları incelenecek, proje çıktıları olan site ve uygulamalar ele alınacaktır. Böylelikle katılımcıların eğitim boyunca öğrendikleri programları kendi araştırmalarında nasıl kullanacakları ve bu noktada karşılaşılan problemler ve çözümleri hakkında proje tecrübesi olan akademisyenlerle tartışma imkanı elde edeceklerdir. Bu eğitimde teknik alt yapının kazandırılması dışında teorik olarak her bir alanın dijitalleşme sürecine adaptasyonu tartışmaya açılacaktır. Metin analizlerinin önemli bir ayağı teorik olarak metinlere hakimiyeti gerekli kılmaktadır. Bir klasik metnin muhtevasının bilinmesi, sistematiğinin anlaşılması, kavram haritasının çıkarılması ilahiyat alanının temel meseleleri arasındadır. Benzer şekilde dijital beşerî bilimler alanındaki çalışmaların da kendine ait bir kavramsal ve metodolojik evrenden bahsetmek mümkündür. Bu bağlamda bu eğitimin amacı ilahiyat alanından metinlerin hangi sorular, hangi kavramlar, hangi ilişkilerle yeniden dijital dünyada yaratılmasını sorgulamaktır. Bu çerçevede eğitimdeki giriş derslerinde bu tartışmalara yer verilmiştir. Ayrıca aşağıda özellikleri belirtilen eğitimcilerin de tamamı bu sorular etrafında şekillenen bir bilgi birikimi ve tecrübeye sahip oldukları için dersler uygulamalı olarak teknik alt yapının kazandırılması dışında teorik tartışmalara da yer vereceklerdir. Böylelikle İslami araştırmaların temel kaynağı olan yazılı metinlerin serüveni, yazma eser formatından veri görselleştirme formatına gelinceye kadar ele alınacaktır.

Prof. Dr. Hasan Güçlü (Yapay Zekâ Mühendisliği): Uzun süredir ağ analizleri, programlama dilleri ve yapay zekâ alanında eğitimler veren ve daha önce hazırlanan eğitim programında da yapay zekâya giriş dersi veren Güçlü’nün, aynı zamanda İslamî literatürü ilgilendiren yayımlanmamış çalışmaları vardır. Proje kapsamında yapay zekâ alt dallarından olan ve birçok çalışmanın temelini oluşturan makine öğrenmesi ve derin öğrenme metodları konusunda eğitim verecektir.

Doç. Dr. Yunus Uğur (Tarih/DBB): Osmanlı tarihi alanındaki çalışmaları başta olmak üzere Türkiye’de DBB alanıyla ilgili ilk çalışma ve projeleri yapan, eğitim programları ve yayınlarıyla Türkiye’de bu alanın önde gelen isimlerinden olan Uğur, kurumsal olarak da DBB çalışmalarının temsiline öncülük etmektedir. Proje kapsamında dijital beşerî bilimler yaklaşım ve yöntemleri içerisinde yapay zekâ metodları konusunda teorik giriş eğitimi verecektir.

Prof. Dr. Hasan Güçlü (Biyoistatistik): Uzun süredir ağ analizleri, programlama dilleri ve yapay zekâ alanında eğitimler veren ve daha önce hazırlanan eğitim programında da yapay zekâya giriş dersi veren Güçlü’nün, aynı zamanda İslamî literatürü ilgilendiren yayımlanmamış çalışmaları vardır. Proje kapsamında yapay zekânın sosyal bilimler alanındaki araştırmalara sunabileceği katkıları YZ algoritmaları çerçevesinde ele alacaktır.

Doç. Dr. Tuba Nur Umut (İlahiyat/ Felsefe Tarihi): Mühendislik ve ilahiyat eğitimleri almış olan Umut, felsefe alanındaki ahlak çalışmalarının yanı sıra dijitalleşme süreçlerinin getirdiği etik problemlere dair de yayın ve çalışmalara sahiptir. Proje kapsamında yapay zekâ ve etik konusunda ders verecektir.

Doç. Dr. Harun Yılmaz (İlahiyat/ İslam Tarihi): XI.–XVI. yüzyıllar arasında Şam ve Mısır bölgelerinde ilmî ve entelektüel hayat, ulema ve eğitim kurumları üzerine yaptığı akademik çalışmalarla tanınan Yılmaz, Ortaçağ Dımaşk’ındaki eğitim kurumlarına dair yürüttüğü TÜBİTAK projesi kapsamında konuya ilişkin çok sayıda yayına katkıda bulunmuştur. Söz konusu bölgelerdeki eğitim kurumlarının tarihsel gelişimi, mekânsal dağılımı ve tipolojilerinin oluşturulmasına yönelik çalışmalarını sürdüren Yılmaz, bu proje çerçevesinde örnek bir araştırmadan hareketle tarih çalışmalarında Coğrafi Bilgi Sistemlerinin (CBS) yeri, önemi ve uygulanabilirliği üzerine bir sunum gerçekleştirecektir.

Doç. Dr. Mehmet Fatih Yalçın (İlahiyat/ İslam Tarihi): İslam tarihinde metin üretiminin en yoğun olduğu dönemlerden biri olan Memlükler zamanına (1250-1517) dair çalışmalarıyla tanınan Yalçın, dijital uygulamalarla tarih eserlerinde metin analizi ve biyografi eserlerini

merkeze alarak sosyal ağ analizi konularına ilgi göstermektedir. El yazması metinlerin pratik bir şekilde dijitalleştirilmesi hususunda son dönemde öne çıkan eScriptorium programı hakkında eğitim verecektir.

Dr. Öğr. Üyesi Gürzat Kami (Tarih): Memlükler dönemi uleması ve ilmiye tarihi çalışmalarıyla tanınan eğitimci, aynı zamanda İSAM desteğiyle Osmanlı dönemi biyografi literatürü hakkında hazırladığı “Dijital Tabakat” isimli projesiyle de alana önemli katkılar sunmuştur. Bu eğitim kapsamında söz konusu projenin dijital alt yapısı, amaçlar ve süreci hakkında katılımcılara interaktif bir ders verecektir.

Dr. Arş. Gör Ahmet Faruk Çelik (İlahiyat/ İslam Hukuku): İlahiyat İslam hukuku alanında eğitim alan Çelik, fetva mecmualarının YZ modellerine dayalı olarak mukayeseli analizini yapma imkânı tanıyan Tübitak destekli bir projenin yürütücülüğünü yapmaktadır. Proje kapsamında kendi araştırma süreçlerinde elde ettiği metodolojik yaklaşım ve YZ metodlarının hukuk metinlerine uygulanmasının sonuçlarını, bunların konvansiyonel çalışmalardan farklı olarak alana ne kazandırdığını anlatacağı bir ders verecektir.

Dr. Arş. Gör. Elif Haksever (İlahiyat/ Hadis): Dijital beşerî bilimlere olan ilgisini doktora tezinde Sosyal Ağ Analizi yöntemini kullanarak akademik çalışmalara yansıtmıştır. İsnad verilerine Sosyal Ağ Analizinin uygulanmasına dair bir makalesi de bulunan araştırmacı, bu eğitim kapsamında “Gephi ile Sosyal Ağ Analizleri” başlığı altında dört oturumluk dersler verecektir.

Arş. Gör. Hamza Özen (İlahiyat/ İslam Hukuku): İlahiyat alanında kullanılan yapay zeka modelleriyle tanınan eğitimcinin yapay zekaya dair uğraşı alanlarından ilki Arapça temelli literatür için prompt üretimi ve veri yönetimi olup birçok kurum ve kuruluşta bu konulara dair konferanslar vermiştir. İkinci uğraşı alanı ise korpus üretimi üzerinedir. Kendisi bu bağlam özelleştirilmiş gptler üretmiş sistem promptları üzerine tecrübeler kazanmıştır. Kendisi ocr işlemleri ile uğraşmakta olup doğru ocr yöntemleri üzerine çalışmalar yürütmekte İlahiyat alanındaki akademik çalışmalara uygun veritabanı üretimi üzerine çalışmaktadır.

Arş. Gör. Yusuf Büyükyılmaz (İlahiyat/ İslam Tarihi): İslam tarihinin önemli kaynaklarından olan biyografi eserleri hakkında text mining yöntemi kullanarak veri elde etme süreçlerini incelediği çalışmaları olan Büyükyılmaz, halen büyük dil modellerine dayalı olarak analizlerini sürdürdüğü doktora tezine devam etmektedir. Tübitak doktora sırası araştırma bursu ile İspanya’da çalışmalarını yürütmüş olan eğitimci bu eğitim kapsamında dijital veri tabanları, YZ destekli literatür araştırmaları, tarama ve kataloglama çalışmaları hakkında bir ders verecektir.